شاخصه‌های قرآنی تربیتِ مقاومت محور در سیره حضرت زینب (س)

چکیده تفصیلی

تربیت از بنیادی‌ترین نیازهای بشری است که نقشی تعیین‌کننده در سعادت فردی و اجتماعی انسان ایفا می‌کند. در عصر کنونی که نظام‌های ارزشی دچار تحولات گسترده شده‌اند، نیاز به یک نظام تربیتی اصیل، کارآمد و مقاومت‌محور بیش از پیش احساس می‌شود. حضرت زینب کبری (سلام الله علیها) به عنوان الگوی بی‌نظیر صبر، استقامت و مقاومت، با سیره تربیتی خاص خویش، زمینه‌ساز تربیت نسلی مقاوم در عرصه جهانی شده است. این پژوهش که به شیوه توصیفی-تحلیلی و با روش کتابخانه‌ای انجام شده، در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که شاخصه‌های قرآنی تربیت مقاومت‌محور در سیره آن حضرت چیست؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تربیت مقاومت‌محور در سیره زینبی بر سه اصل بنیادین استوار است: نخست، «اصل تعقل» که پیوند ناگسستنی میان تربیت و دستورهای عقلی و منطقی را نشان می‌دهد. نمونه بارز آن، برگزاری مجالس سوگواری و سیاه‌پوش کردن محمل‌ها توسط حضرت زینب (س) بود که از نظر دشمن ساده و بی‌ارزش تلقی می‌شد، اما در حقیقت زمینه‌ساز قیام مردم علیه قاتلان امام حسین (ع) و جهانی شدن اهداف عاشورا گردید. دوم، «اصل تعدیل» که غایت کمال انسانی به آن وابسته است. حضرت زینب (س) با عمل خود، مانند منع کردن اسراء از گرفتن صدقه از مردم کوفه با این استدلال که «صدقه بر ما اهل بیت حرام است»، عملاً تربیت عملی مبتنی بر کرامت و عزت نفس را به نمایش گذاشتند. سوم، «اصل زمینه‌سازی تربیتی» که بر اساس آیه شریفه «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد/۱۱)، تحول فردی را مقدمه تحول اجتماعی می‌داند. حضرت زینب (س) در ورود به کوفه با وجود فضای خفقان، بهترین فرصت را تشخیص داده و با خطابه خود، مردم را به سمت ظلم‌ستیزی و مقاومت سوق دادند. این پژوهش سه شاخصه قرآنی اصلی را در سیره تربیتی حضرت زینب (س) شناسایی کرده است: شاخصه نخست، «تربیت ایمانی و توحیدی» است. ایمان به خداوند و توکل بر او، محور اصلی سیره حضرت زینب (س) بود. جمله معروف ایشان در مجلس ابن‌زیاد «ما رایت الا جمیلاً» (جز زیبایی ندیدم) نشان‌دهنده ایمان کامل به مقدرات الهی است. همچنین دعای پرمعنای ایشان در مجلس یزید که با استناد به آیه «عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» (آل عمران/۱۶۰)، توکل بر خدا را در برابر بزرگترین قدرت استکباری زمان به تصویر کشید. شاخصه دوم، «تربیت عبادی» است که بر پایه شناخت خداوند و یقین به حق بودن او استوار است. تهذیب نفس به عنوان سرلوحه کار مؤمنان، در وجود حضرت زینب (س) به اوج خود رسید به گونه‌ای که علامه مامقانی در وصف ایشان می‌گوید: «زینب ماهی است که از پنج خورشید تابان (پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین) کسب نور کرده و در عالی‌ترین مراتب انسانیت از جهت تهذیب نفس قرار دارد». شاخصه سوم، «تربیت اخلاقی» است که خود شامل سه مؤلفه مهم می‌شود: آگاهی‌بخشی (با هدف بیداری فطرت و روشنگری جنایات یزید)، خودباوری و خودسازی (با تکیه بر آیه «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»)، و در نهایت صبر و استقامت که پاداشی بی‌حساب دارد. حضرت زینب (س) با صبری مثال‌زدنی و استقامتی که به گواه تاریخ از استقامت پدرش امیرالمؤمنین (ع) خبر می‌دهد، ثابت کردند که انسان مقاومت‌محور هرگز دچار یأس و پوچی نمی‌گردد. در نتیجه، تربیت مقاومت‌محور زینبی با سه شاخصه ایمانی-توحیدی، عبادی و اخلاقی، الگویی کامل برای جوامع بشری ارائه می‌دهد تا با الهام از آن، نسلی هدفمند، اندیشه‌ور و مقاوم در برابر استکبار جهانی تربیت شود. نشر این فرهنگ اصیل قرآنی مبتنی بر اعمال و اجرای تربیت است و نظام تربیتی موجود را به سمت جایگزینی با یک نظام اصیل و مقاومت‌محور زینبی سوق می‌دهد که تضمین‌کننده سعادت و پیروزی همه جوامع بشری است.

مقدمه

تربیت از مقوله‌های مهمی است که موفقیت و شکست آدمی را در تمام عرصه‌های فردی و اجتماعی رقم می‌زند، از این رو هدف تربیت از اهداف نظام آفرینش و نوع جهان بینی انسان جدا نیست؛. به همین منظور انسان برای پیمودن راه سعادت و بندگی نیازمند الگو‌های مطمئن در عرصه عمل است تا بهترین و مطمئن-ترین الگوی تربیتی را برای او ترسیم نماید. به همین منظور نگارنده با تأسی از سیره تربیتی حضرت زینب (س)، ایشان را به عنوان الگوی مؤثر در عرصه تربیت مقاومت محور معرفی می‌نماید تا با الگوگیری از این بانوی صبر و مقاومت، زمینه موفقیت و کمال را در بُعد فردی و اجتماعی برای افراد فراهم سازد. تربیت مقاومت محور مانند هر فعالیت ارادی دیگر انسان، اهدافی را در راستای تحقق خواسته‌ها دنبال می‌کند که در بُعد فردی، زندگی خوب و در بعد اجتماعی حفظ کرامت انسانی، هدف اساسی آن به‌شمار می‌رود (شریعتی، بی‌تا: صص۱۸۳-۱۸۴). 1. مفهوم شناسی ۱-۱. تربیت واژه تربیت در لغت به معنای تغییر و تحول تدریجی رو به کمال (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲: ص۲۳۶) و تورم همراه با زیاد شدن (مصطفوی، ۱۳۶۸: ص۳۵) است. پرورش دادن و به فعلیت درآوردن استعدادهای درونی‌ای که بالقوه در یک شیء موجود است، می‌باشد (مطهری، ۱۳۸۸: ج۲۲، ص۵۵۱). ۲-۱. مقاومت واژه مقاومت در لغت از ماده «ق‌و‌م» به معنای ایستادگی (دهخدا، ۱۳۷۷: ج۴۵، ص۸۸۹) استواری و استقامت بیان شده است (معین، ۱۳۸۸: ج۴، ص۴۲۸۶). از منظر مفسران قرآنی در معنای اعتدال، دوری از افراط و تفریط، ثبات توأم با پیروی از راه خدا، دعوت و استقامت بر توحید و عقاید حقه و اعمال صالحه ذکر شده است (زاهدی و ناجی، ۱۳۹۸: ص۲۲۳). مقاومت در اصطلاح قرآنی از امر به صبر ، امر به استقامت و امر به ثبات قدم به دست می‌آید که بر گستره‌ای از معناهای مبارزه، مجاهده، استقامت بر توحید، حاکم نمودن دین الهی بر جریان زندگی و ایستادگی در برابر طاغوت دلالت می‌کند (یوسفی مقدم، ۱۳۹۹: ص۶۰)؛ که بیانگرایستادگی و سازش ناپذیری با ظلم و آمادگی همه جانبه برای حفظ داشته‌های مادی و معنوی و به دست آوردن ارزش‌های اصیل برای رسیدن به مقصد و مقصودهای مادی و معنوی است (اعرابی، ۱۳۹۹: ص۱۴۶). ۳-۱. شاخصه واژه شاخص در لغت به معنای برآمده، تیر، تیرک، نمودار (معین، ۱۳۸۸: ج۲، ص۱۹۹۳). شاخص به عنوان علامتی است که مسیر را مشخص می‌کند و ما را در دستیابی به هدف کمک می‌نماید (شعبانی، ۱۳۸۲: ص۱۰۹). مقصود از شاخصه در پژوهش حاضر معیارهایی است که مسیر تربیت مقاومت محور را با استناد به الگوی ارزشمند زینبی مشخص می‌نماید. ۲. مبانی نظریه‌های مهم در باب مقاومت بخشی از گفتمان مقاومت در نظام بین الملل معطوف رهیافت‌های نئولیبرال، نئومارکسیستی و انتقادی است مدل «گالتونگ» در بحث مقاومت نشان می‌دهد که چگونه طبقه حاکم یک دولت امپریالیست می‌تواند از طبقه حاکم دولتی که آماج رخنه امپریالیستی قرار گرفته است . (ر. ک. لیتل، ۱۳۸۹: ص۶۲۵). مدل «والرشتاین» در بحث مقاومت بیان می کندکه کشورهای نیمه پیرامون گرچه به لحاظ اقتصادی موقعیت خود را تثبیت می‌کنند، اما از نظر سیاسی در مقایسه با سایر کشورهای در حال توسعه، ثبات بسیار کمتری خواهند داشت. علت آن را باید در ساختاری مورد ارزیابی قرار داد که معطوف کنترل اقتصادی جهان است. (ر.ک. سوری، ۱۴۰۰: صص۲۵-۳۶). اما در نظریه‌ی قرآنی، مقاومت تنها بر بعد ایستادگی در برابر تهاجم دشمن و مشکلات اقتصادی و سیاسی دلالت نمی‌کند؛ بلکه شامل پایداری در برابر تکذیب‌ها، سخریه-ها، تخریب‌ها و شایعه‌پراکنی‌ها نیز می‌شود که آن‌ها را در قالب صبر و استقامت، خودباوری و خودسازی، ایمان توحیدی و عبادی به وفور در سیره حضرت زینب (س) می‌توان یافت. ۳. اصول تربیتی مقاومت محور ۱-۳. اصل تعقل در اصول نظام تربیت مقاومت محور حضرت زینب (س) پیوند ناگسستنی بین تربیت و دستور‌های عقلی و منطقی وجود دارد. به عنوان نمونه از جمله کارهای مدبرانه و تربیتی که حضرت زینب (س) بعد از شهادت امام حسین (ع) انجام دادند؛ برگزاری مجالس سوگواری و عزاداری در شام و مدینه و سیاه‌پوش نمودن محمل‌ها بود. هر چند این گونه امور از نظر دشمنان ساده و بی‌ارزش تلقی می‌شد (اسماعیلی ابوالخیری، ۱۳۹۲: ص۱۴۵) ولی در حقیقت همین کارهای با ارزش و عاقلانه زمینه‌ساز قیامت و انقلاب مردم علیه قاتلان امام حسین (ع) بود که توانست با تربیت نسل مقاومت محور، کاخ یزدیان را متزلزل، و اهداف اصلی نهضت امام حسین (ع) را جهانی نماید. ۲-۳. اصل تعدیل غایت کمال انسانی و منتهای سیر کمالی انسان به اصل تعدیل بستگی دارد که غفلت از آن، خسارت عظیم و شقاوت غیر قابل جبرانی را در بردارد (خمینی، ۱۳۸۵: ص۱۸۱). قرآن کریم با توجه به آیه «قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِالْعِباد ؛ (آل عمران ۱۵) رعایت تقوا را اصل تعدیل می داندو اینگونه آدمی را به مسیر کمال دعوت می‌نماید.‏ یکی از عوامل موفقیت حضرت زینب (س) در رساندن پیام امام حسین (ع) به جهانیان، تبلیغ با عمل بوده است.. نمونه بارز آن منع کردن اسراء از گرفتن نان و خرما از مردم کوفه بود که فریاد می‌زدند: «ای اهل کوفه! صدقه بر ما حرام است و آنان را از دست و دهان بچه‌ها می‌گرفتند و به سوی مردم می‌انداختند» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴، ص۱۱۴). ۳-۳. اصل زمینه سازی تربیتی اصل زمینه سازی در محور مقاومت، به تربیت افرادی نیاز دارد که در قالب وظیفه فردی پرورش و در مسیر ولایت و در مراتب ایمانی و تقوایی سیر ‌نماید الگوی رفتاری حضرت زینب (س) در ورود به کوفه اینگونه بود که وقتی حضرت با کاروان اسراء وارد کوفه شدند در شرایط خفقان و پر از ظلم کوفه، موقعیت مناسب را تشخیص داده و با اشاره به مردم از همه آن‌ها خواستند که سکوت کنند و با انتخاب بهترین فرصت‌ها و زیباترین کلمات و جملات، شروع به خطابه نمودند. (ر. ک. اسماعیلی ابوالخیری، ۱۳۹۲: صص۱۴۴-۱۴۵) و اینگونه مردم را در مسیر تحول، ظلم ستیزی و مقاومت محوری تربیت نمایند؛ زیرا با استناد به آیه ««لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وال» (رعد/ ۱۱) تا افراد تربیت و تحول و رشد نیابند، جامعه نیز تحول و رشدی نخواهد یافت. ۴. شاخصه‌های تربیتی مقاومت محور در سیره حضرت زینب (س) ۱-۴. تربیت ایمانی و توحیدی تربیت ایمانی و توحیدی اصلی‌ترین تکیه‌گاه در مسیر تربیت مقاومت محور به‌شمار می‌رود؛ (مطهری، ۱۳۸۶: ص۱۰۷). درقرآن کریم شرط تسلیم در برابر اوامر الهی را در درجه اول، ایمان به خداوند معرفی می-نماید و می‌فرماید: «وَ قالَ مُوسى‏ یا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمینَ؛ (یونس/ ۸۴) محور سیره حضرت زینب (س) بر اساس ایمان به خدا و توحید می‌باشد (عالم زاده نوری، ۱۳۹۶: ص۱۳۹)؛. در سیره حضرت زینب (س) در اوج مصیبت و در کنار جسد برادر( خداوندا این قربانی کوچک را از ما قبول کن» (مقرم، ۱۳۹۱: ص۳۷۱) خود را نمایان می کند. وقتی همه کمالات اخلاقی و تربیتی نفس، بر اساس توحید صحیح تنظیم شده باشد، محور اصلی نزاهت روح را که توحید ناب است، تأمین می‌کند (جوادی آملی،۱۳۸۱: ص۳۸۸). ۱-۱-۴. ایمان به خداوند ایمان از ریشه «امن» ضد «خوف» (سرمدی، ۱۳۸۰: ص۷۳) باور و تصدیق قلب، زبان و رفتار به حقیقت است (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲: صص۲۵-۲۶) نیرویی که در اثر شناخت و گرایش حاصل شده است (مصباح یزدی، ۱۳۸۲: صص۱۹۹-۲۰۰). کلام حضرت زینب (س) «إنی ما رایت الا جمیلا» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۵، ص۱۱۵) در پاسخ به طعنه پسر زیاد نیز حاکی از اعتماد و ایمان کامل حضرت به مقدرات خداوند است . ۲-۱-۴. توکل بر خداوند توکل، نوعی اعتماد کردن به خداوند؛ همراه با توسل و تلاش می‌باشد (طبرسی، ۱۳۷۳: ج۶۸، ص۱۱۶) حضرت زینب (س) در مجلس یزید اینگونه به دعا می کند:(ای پناهگاه آن که جز تو پناهی ندارد، ای تکیه‌گاه آن که جز تو پشتوانه‌ای نمی‌شناسد. ای خدایی که سیاهی شب و سپیدی روز و روشنایی خورشید و صدای آرام درخت و آب بر تو سجده می‌کنند، ای خدا، ای خدا..». (مهاجرانی، ۱۳۹۴: ص۲۸۸) این کلام حضرت با استناد به آیه «إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛ (آل عمران/ ۱۶۰) مؤمنین به سبب اینکه ایمان دارند که ناصر و معینى جز خداوند نیست فقط بر او توکل می‌کنند (طباطبایی، ۱۴۱۷: ج۴، ص۵۷). توکل بر خداوند، مانع از این می‌شود که پروردگار یکتا آن‌ها را به‌خودشان واگذارد و هلاک شوند (طبرسی، ۱۳۷۳: ج۲، ص۸۷۱ حضرت زینب (س) در برابر بزرگترین قدرت مستکبر زمان خود در مجلس یزید اینگونه به خطابه می کند:(خدایا حق ما را بازگیر و از آن کس که به ما ستم کرد انتقام بگیر و خشم خود را بر کسی که خون‌های ما را ریخت و عهد ما را شکست و یاران ما را کشت و از ما پرده‌دری کرد، فرود آر». : (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۵، صص۱۳۳-۱۳۵) . ۲-۴. تربیت عبادی اساس و پایه تربیت عبادی با استناد به روایات «أَوَّلُ‏ عِبَادَةِ اللَّهِ‏ مَعْرِفَتُهُ» (طوسی، ۱۴۱۴: ص۲۲) شناخت خداوند است. مقصود از تربیت عبادی، با استناد به آیه «الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرین‏» (بقره/ ۱۴۷) یقین به حق بودن خداوندی است که نتیجه آن اطاعت و سرسپردگى کامل در اندیشه و عمل در برابر خدا و پیراستگى از همه رذایل اخلاقى و آراستگى به فضایل انسانى است (الهامی نیا، ۱۳۸۲: ص۱۴) که در سیره عملی حضرت زینب (س) کاملا مشهود است؛ شیخ جعفر نقدی در تأیید این مطلب چنین نقل می‌کند: «پنج تن آل عبا به تربیت، فرهنگ‌سازی و تهذیب زینب همت گماردند و همین بس که آن‌ها ادب‌کننده و آموزگار باشند» (نقدی، ۱۳۹۴: ص۲۰). ۱-۲-۴. تهذیب نفس سرلوحه کار مؤمنان ابتدا با استناد به آیه «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ یُزَکِّی مَنْ یَشاءُ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتیلا» (نساء/ ۴۹) باید پالایش روح و زدودن آثار سوء خودستایی، خودپسندی، غرور، تکبر و عجب از دل و قلب باشد (ر.ک. طباطبایی، ۱۴۱۷: ج۴، صص۳۷۱-۳۷۴). علامه مامقانی در وصف تهذیب نفس حضرت زینب (س) چنین نقل می‌کند: «من زینبی را بر زبان می‌آورم و تو هم زینبی می‌شنوی، اما چه می-دانی که زینب کیست؛ وی عقیله بنی هاشم دارای صفات حمیده‌ای بوده است، چندان که احدی از زنان جز مادرش دارای چنین صفاتی نبوده و نیستند. زینب ماهی است که از پنج خورشید تابان کسب نور کرده؛ ریشه‌ی پاک، زکاوت سرشار، مربیان بزرگ و تجربه‌ی حوادث بزرگ جهان، زینب را در عالی‌ترین مراتب انسانیت از جهت تهذیب نفس قرار داده است» (نبوی، ۱۳۹۲: ص۱۶۹). ۳-۴. تربیت اخلاقی تربیت اخلاقی، فرایند درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی و شکل‌گیری پایدار شخصیت انسان بر اساس ویژگی‌های انسان کامل و از بین بردن رفتارها، صفات و آداب غیر‌اخلاقی در خود یا دیگران است (همت بناری، ۱۳۷۹: ص۱۷۱). تربیت اخلاقی در دو رکن شناخت فضایل و رذایل و رفتارهای اخلاقی و ضداخلاقی، دیگری به کارگیری شیوه‌هایی برای تقویت یا تضعیف آن‌ها می‌باشد؛ (داوودی، ۱۳۸۷: ص۱۵۴). تحقق تربیت اخلاقی در راستای مقاومت محوری مستلزم آگاهی‌بخشی، خودسازی، صبر و استقامت است که در ادامه به شرح هر یک پرداخته می‌شود: ۱-۳-۴. آگاهی بخشی آگاهی‌بخشی به معنای شناخت، دانستن و فهمیدن است (معین، ۱۳۸۸: ج۱، ص۴۳۸) آگاهی بخشی در تربیت مقاومت محور شرط لازم برای هر مقاومت و مبارزه‌ای علیه ظلم و استکبار بیداری و آگاهی‌بخشی به مظلومان و ضعیفان است. نمونه قرآنی آگاهی بخشی حضرت موسی نسبت به قوم خویش«قالَ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ اسْتَعینُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ، قالُوا أُوذینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى‏ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُون‏؛ (اعراف/ ۱۲۸-۱۲۹) در سیره‌ی حضرت حضرت زینب (س) ، عنصر بیداری فطرت برای ایجاد تغییر و تحول در جامعه خویش به آگاه کردن مردم نسبت به آثار زیان‌بار استبداد یزید و یارانش و نشان‌دادن نقاط ضعف آن و ترسیم یک نظام مطلوب مطابق با فطرت انسان نیاز دارد (صفایی، ۱۳۹۴: ص۱۱۴). از این رو حضرت با هدایت عقلی، دست به روشنگری جنایت یزید می‌زند (سوگند به خدا هر دوست و دشمنی از گریه و گفتار زینب (س) گریه کرد».: (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۵، ص۵۹) ۲-۳-۴. خود باوری و خودسازی یکی از مهّم‌ترین عوامل غلبه مستکبران بر توده مردم و به استضعاف کشیدن آن‌ها، تلقین این مطلب است که توده‌ی مردم بدون تکیه بر ثروتمندان و صاحبان قدرت و ثروت قادر به ادامه‌ی حیات نیستند (سروش، بی‌تا، ص۹۶). قرآن کریم برای مبارزه با چنین مستکبرانی، ابتدا روحیه‌ی خودباوری را در مؤمنان ایجاد می-نماید: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ؛ (آل عمران/ ۱۳۹) و سست نشوید و غمگین نگردید و شما برترید اگر ایمان داشته باشید». سپس به تقویت این روحیه می‌پردازد و با گفتن اینکه شما خدایی را دارید که آن‌ها ندارند؛ آن‌ها را مقاوم، امیدوار و با انگیزه‌ برای مقابله با مستکبران می‌نماید: «وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا یَرْجُونَ وَ کانَ اللَّهُ عَلیماً حَکیما؛ (نساء/ ۱۰۴) و در راه تعقیب دشمن، (هرگز) سست نشوید. (زیرا) اگر شما درد و رنج مى‏بینید، آن‌ها نیز همانند شما درد و رنج مى‏بینند ولى شما امیدى از خدا دارید که آن‌ها ندارند و خداوند، دانا و حکیم است». حضرت زینب (س) نیز با تکیه بر همین خود باوری در خطاب به یزید به معرفی یزید و خاندان او می-پردازد و می‌فرماید: و چگونه توقع امید و دلسوزی از آن کسی باشد که دهانش جگر پاکان را جوید و بیرون انداخت و گوشتش از خون شهیدان روئیده است». (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۵، صص۱۳۳-۱۳۵) کلام حضرت به همراه مؤید قرآنی ذکر شده نشان می‌دهد که رنج کشیدن از درد و جراحت، مختص مؤمنان نیست کفّار و ظالمان نیز در این امر شریک هستند. اما مؤمنان به خداوند امید دارند و بر این باور هستند که در دنیا بر آنان پیروز می‌شوند و در آخرت از خداوند پاداش دریافت می‌کنند؛ اما کافران و ظالمان در مقابل این جراحت‌ها امید هیچ گونه پاداشى ندارند (طبرسی، ۱۳۷۷: ج۱، ص۲۸۵). ۳-۳-۴. صبر در آیات قرآن کریم «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتی‏ بارَکْنا فیها وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنى‏ عَلى‏ بَنی‏ إِسْرائیلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما کانُوا یَعْرِشُون» (اعراف/ ۱۳۷) صبر، اصلی مهّم برای مبارزه با استکبار، مستکبران و تحمل مشکلات می‌باشد. سیره قرآنی حضرت زینب (س) صبر، اصلی مهّم برای مقاومت و تحمل مشکلات می‌باشد. به‌گونه‌ای که امام حسین (ع) در شب عاشورا خطاب به حضرت زینب (س) می‌فرماید: «خواهر جان با تو سوگندی دارم، بر آن وفا کن؛ چون کشته شدم چهره بر من خراش مکن و بر من وای مگو» (قمی، ۱۳۸۵: ص۳۳۷) صابر کسی است که در متن حادثه حضور دارد، مشکل را لمس می‌کند و صحنه مبارزه با استکبار و مستکبران را ترک نمی‌کند. اثر چنین صبری ثبات قدم است (جوادی آملی، ۱۳۸۴: ج۲، ص۶۹۷) که پاداش آن با استناد به آیه «إِنَّما یُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِساب‏» (زمر/ ۱۰) بی‌حساب است. اگر انسان در راستای تربیت مقامت محور به هنگام سختی‌، ناراحتی و ظلم، صبر نماید و استقامت ورزد، خداوند به یاری او می‌شتابد و روحیه‌ی او را تقویت می‌نماید تا به آسانی در مقابل مشکلات استقامت کند. (جعفری، ۱۳۷۶: ج۱، ص۴۰۲) ۴-۳-۴. استقامت استقامت ؛ با به پا خواستن مؤمنان و افراد جامعه و استقامت و پایداری در برابر مستکبران و مشکلات با توجه به آیه «فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ» (هود/ ۱۱۲) محقق می‌شود. در استقامت حضرت زینب (س) همین بس که با وجود تمامی مصائب‌ها حتی دشمن اجازه سوگواری و گریه بر شهدا را از بازماندگان آن‌ها سلب کرده بود به گونه‌ای که به نقل علی بن حسین هر کسی که گریه می‌کرد، دشمن سرش را با نیزه می‌کوفت (قمی، ۱۳۸۵: ص۳۳۶). این استقامت و ثبات حضرت زینب (س) به گواه تاریخ از استقامت پدرش خبر می‌دهد، گویا در وجود او تمام کرامت‌ها و صفات پسندیده حضرت علی (ع) وجود دارد (ر.ک. الهی، ۱۳۷۵: صص۶۲-۶۳). این سیره تربیتی بیانگر یکی از اهداف مهم تربیت مقاومت محور است که انسان باید به گونه‌ای تربیت شود که اعتلای روحی یابد و خود را از پستی و فرومایگی رها ساخته و برای خود حرمت، شرافت و شخصیت قائل شود و بزرگواری خود را در همه حال حفظ نماید (جوادی آملیُ، ۱۳۶۹: صص۲۱-۲۳). نتیجه‌گیری تربیت مقاومت‌محور از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه در عصر حاضر بوده که نقش بسزایی در درونی سازی ارزش‌ها و شکل گیری پایدار شخصیت انسان بر اساس ویژگی‌های انسان کامل و از بین بردن رفتارها، صفات و آداب استکبارگری در خود یا دیگران دارد. نظام تربیت مقاومت‌محور همانند دیگر نظام‌های ارزشی دارای اهداف و اصول مشخصی است که از آموزه های قرآنی و سیره اهل بیت (ع) به ویژه سیره حضرت زینب (س) سرچشمه گرفته است که در راستای اجرایی شدن همه ارزش‌ها و بسط و تعمیق بندگی برای تربیت مقاومت محور قرار دارد. قلمرو مقاومت در آموزه‌های قرآنی تربیت محور حضرت زینب (س) شامل سه اصل مهم تعدیل، تعقل و زمینه‌سازی می‌باشد که با ایجاد و تقویت آن‌ها در افراد می‌توان به اهدف زندگی متعالی دست یافت. در این آموزه‌های تربیتی شاخصه های حضرت زینب (س) ،‌ تربیت ایمانی و توحیدی وتربیت عبادی است که افراد را در راستای تهذیب نفس و زودن آلودگی‌های درونی در خویش به سمت تربیت اخلاقی رهنمون می‌نماید تا با خودباوری، خودسازی و تقویت استقامت و صبر ابعاد مهمی از انسانیت و هدف‌داری را به نمایش گذارد. بر این اساس انسان مقاومت محور با یک دید منطقی و سالم به پیشامدهای زندگی در عرصه فردی و اجتماعی می‌نگرد. از این رو در برابر مشکلات، مقاومت و به حسن نیت گرداننده‌ی زمین پناه می‌برد و می‌داند که تنها چیزی که ممکن است موجب آشفتگی و پریشانی او شود، عملکرد خود اوست، در نتیجه وادار به حرکت می‌شود و هیچ گاه دچار یأس و پوچی نمی‌گردد (احمدی، ۱۳۹۵: ص۱۰۵).