تحلیلی بر عرصه جهاد در الگوی سوم زن برگرفته از زندگی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها

چکیده تفصیلی در شرایطی که نظریه‌های رایج غربی و شرقی درباره زن، با تقلیل نقش او به کالایی جنسی یا عنصری حاشیه‌ای، به بن‌بست رسیده‌اند، مقام معظم رهبری مفهوم «الگوی سوم زن» را مطرح فرمودند؛ الگویی که نه شرقی و نه غربی، بلکه مبتنی بر هویت توحیدی و ایرانی-اسلامی است. در این میان، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) به عنوان سرور زنان عالم، کامل‌ترین و برترین اسوه برای تحقق این الگو محسوب می‌شوند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف ارائه تصویری روشن از جهاد در سیره فاطمی، به بررسی دو عرصه کلیدی «جهاد تبیین» و «جهاد در خانواده» پرداخته است. در عرصه نخست، جهاد تبیین، حضرت زهرا (س) پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) با هوشیاری کامل، به وظیفه روشنگری در برابر انحراف ولایت و غصب خلافت پرداختند. ایشان با ترک سلام در ابتدای خطبه فدکیه، به عدم وفاداری بزرگان نسبت به عهد نبوی اعتراض کردند و این عمل را برگرفته از حکم شرعی عدم سلام به فاسقان دانستند. همچنین با شجاعت تمام، نفاق درونی برخی صحابه را که در پوشش ایمان پنهان شده بود، افشا کردند و آن‌ها را به فرمایش پیامبر (ص) درباره ارتداد پس از ایشان متذکر شدند. مداومت بر این جهاد، از جمله در دیدارهای خصوصی مانند عیادت از عایشه دختر طلحه، نشان داد که حضرت هیچ فرصتی را برای بیداری جامعه فرو نمی‌گذارد. ایشان با تحریک احساسات و گریه‌های جانکاه، در برابر جریان‌هایی که می‌کوشیدند سنت نبوی را محو کنند (مانند جمله «حسبنا کتاب الله» یا «من کان یعبد محمداً فان محمداً قد مات»)، ایستادگی کردند. مهم‌ترین ویژگی جهاد تبیین حضرت، نگاه توحیدی محض بود؛ چنانکه خطبه خود را با حمد الهی آغاز کردند تا نشان دهند هدف نهایی، اعتلای کلمه توحید است، نه انتقام شخصی. افزون بر این، ایشان هرگز از مسائل اساسی و اصول اسلام ناب غافل نشدند و مردم را به سفارشات پیامبر (ص) فراخواندند و دوری از آن را «خسران مبین» نامیدند. در عرصه دوم، جهاد در منزل، حضرت زهرا (س) مفهوم «حُسْنُ التَّبَعُّل» (نیکو شوهرداری) را که پیامبر (ص) آن را جهاد زن معرفی فرمودند، به عالی‌ترین وجه تحقق بخشیدند. ایشان با انتخاب آگاهانه امام علی (ع) با وجود فقر مادی، معیارهای الهی و اخلاقی را بر مادیات مقدم داشتند و در برابر سرزنش‌های دیگران، ثابت‌قدم ماندند. این انتخاب، زمینه‌ساز شکل‌گیری نسلی پاک و انقلابی شد. در تربیت فرزند، ایشان با حضور دائمی، عدالت، محبت و شناخت دقیق از روحیات فرزندان، امام حسن (ع)، امام حسین (ع) و حضرت زینب (س) را پرورش دادند که هر یک به ستون‌های مقاومت در کربلا و تداوم امامت تبدیل شدند. بدین ترتیب، خانواده به مثابه یک میدان جهاد خاموش اما زیربنایی، نقش تمدن‌سازی خود را ایفا کرد. لذا حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان الگوی سوم زن مسلمان، نشان دادند که جهاد زن، امری منحصر به عرصه عمومی نیست، بلکه تبیین روشنگرانه و مدیریت مجاهدانه خانواده، دو بال مکمل یکدیگرند. ایشان تلفیقی از عفت، شجاعت، عقلانیت و مسئولیت‌پذیری را ارائه دادند که برای زنان امروز در برابر جنگ نرم رسانه‌ای، درس‌آموز و راهگشاست. این مطالعه گامی مؤثر در جهت ارائه الگوی زندگی جهادی و متعادل برای زن مسلمان معاصر است. مقدمه جهاد ابعادی پویا دارد که با شرایط زمان و دشمن تغییر می‌کند و وظیفه‌ای همگانی برای همه مسلمانان است؛ اما نوع و ابزار آن بسته به توانایی، طبیعت و نقش هر فرد متفاوت است. در عصر حاضر که الگوهای فکری متعددی وجود دارد، معرفی الگویی کامل برای بانوان ضروری است. زندگی حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان سرور زنان، چراغ راهی جهانی است که از کودکی همراه پیامبر (ص) بود، پس از رحلت مادرش او را یاری کرد، سختی‌ها و گرسنگی را بدون شکایت تحمل نمود و با روحی مسئولیت‌پذیر، سرآمد همسرداری و تربیت فرزندان شد و نهایتاً در راه دفاع از اسلام و ولایت به شهادت رسید (نسائی ،1411، ج5: 145)؛ (طبرسی ،1403، ج2: 515)؛ (این حیون ،1383، ج1: 232). این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی چگونگی نقش‌آفرینی ایشان در «عرصه جهاد» در برابر مستکبران و بستر خانواده به عنوان الگوی سوم زن امروزی می‌پردازد. اگرچه کتب و مقالات متعددی درباره زندگانی ایشان وجود دارد (مانند آثار مقام معظم رهبری، زهره یزدان‌پناه، عذرا انصاری، حبیب‌الله احمدی، علی شیرازی، خدیجه حلیمی، مجتبی عطارزاده و اعظم نوری)، اما اکثر این آثار به صورت کلی یا جنبه‌های خاصی مانند فعالیت سیاسی پرداخته‌اند؛ در حالی که پژوهش حاضر به طور خاص بر جنبه جهادی شخصیت حضرت زهرا (س) تمرکز دارد. 1.1.جهاد: جهاد در لغت به معنای تلاش و تحمل سختی است (اصفهانی، 2008م: 114). این واژه در اصطلاح به دو صورت معنا می‌شود: معنای عام که شامل مبارزه با نفس (اکبر) و مبارزه با دشمن در ابعاد مختلف فرهنگی، نظامی و... (اصغر) است و معنای خاص که به جنگ نظامی با کفار اشاره دارد (ابن حجر عسقلانی، 1424، ج6: 3). در حالی که برخی آن را معادل «قتال» دیده‌اند، بزرگانی چون علامه طباطبایی آن را به معنای دفاع می‌دانند (طباطبایی، 1352، ج15: 227). در نهایت، جهاد بر اساس «طرف مقابل» یا «ابزار مبارزه» (زبان، مال، قلب و...) تقسیم‌بندی شده و در این پژوهش، معنای گسترده آن یعنی هرگونه تلاش در راه خدا (مانند جهاد تبیین) مدنظر است. 2.1. الگوی سوم زن: این اصطلاح را اولین بار مقام معظم رهبری در اسفند سال 1391 استفاده نمودند ، ایشان در پیام تاریخی با اشاره به تعریف غرب و شرق از زن، نقش زنان در فرهنگ غربی و شرقی را همچون عنصری در حاشیه و بی‌نقش در تاریخ‌سازی؛ و در تعریف غالباً غربی، به مثابه‌ی موجودی که جنسیت او بر انسانیتش می‌چربد دانستند. ایشان با ارائه الگوی جدیدی برای زنان با نام «الگوی سوم» که توسط زنان مسلمان ایرانی رقم خورده است، فرمودند:«شیرزنان انقلاب و دفاع مقدس نشان دادند که الگوی سوم زن، «نه شرقی، نه غربی» است. زن مسلمان ایرانی، تاریخ جدیدی را پیش چشم زنان جهان گشود.» 1. جهاد در عرصه تبیین یک از مصادیق جهاد، تبیین درست و به موقع حقایق روز است به طوری که مقام معظم رهبری، مهم ترین کار حضرت زهرا (س) را مساله تبیین می دانند «تبیین، مهمترین کار فاطمه‌ی زهرا (سلام‌اللّه‌علیها) است.» یعنی در زندگی سراسر تلاش ایشان، مهم ترین کار حضرت بعد از رحلت نبی گرامی اسلام (ص) تبیین حقایق دین و بیان علل فراموشی سفارشات پیامبر (ص) برای مهاجران و انصار است که به دو روش زبانی و عملی توسط ایشان انجام شد در این بخش به روشها و محتوای این جهاد اشاره می شود. 1.1.سلام ندادن به حاضرین در خطبه فدکیه: حضرت زهرا (س) در آغاز خطبه فدکیه، با وجود حضور بزرگان انصار و مهاجرین، سلام نکردند تا پیامی صریح به حاضرین مبنی بر عدم وفاداری آن‌ها به پیامبر (ص) و عهدی که بسته بودند، منتقل کنند. این رویکرد برگرفته از سوره توبه است که خداوند در برخورد با دشمنان، رحمت خود را مقدم نمی‌دارد. همچنین می‌توان این عمل را ناشی از حکم شرعی عدم جواز سلام کردن به «فساق» دانست؛ چراکه بسیاری از بزرگان قوم با بی‌اعتنایی به سفارشات پیامبر در مسئله جانشینی امام علی (ع)، مرتکب فسق شدند. همان‌گونه که امام باقر (ع) فرموده‌اند: «به یهود و نصاری و... و فاسقِ مُعلِن به فسق خود سلام نکنید» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۹: ۳۵). بنابراین، ترک سلام توسط حضرت، هم اعتراضی بود به غفلت از حق و هم تذکری برای متوجه شدن افراد به اعمال ناشایستشان. 2.1. اعلان شجاعانه نفاق درونی غاصبان حق ولایت: نفاق یکی از بزرگترین امراض نفسی است که برخی از مسلمانان صدرالاسلام، پس از رحلت پیامبر (ص) و برای حفظ جاه و مقام یا از ترس، آن را آشکار کردند. حضرت زهرا (س) نخستین مجاهد در برابر این نفاق بودند و با صراحت در خطبه فدکیه فرمودند: «پس هنگامی که خداوند برای پیامبرش منزلگاه انبیا و محل اصحاب برگزید، کینه و نفاق درونی شما ظاهر شد» (مهریزی، ۱۳۸۰، ج۱۹: ۴۰۳). ایشان با اشاره به واقعیت تاریخی مدینه، بسیاری از حاضران را دچار نفاق درونی دانستند؛ حقیقتی که هم در کتب شیعه و هم در منابع معتبر اهل‌سنت مانند صحیح بخاری و مسلم تأیید شده است. چنانکه در روایتی آمده، پیامبر (ص) فرمودند: «مردانی از میان شما طرد خواهند شد... به من گفته می‌شود: تو نمی‌دانی چه کارهایی پس از تو انجام دادند» (حمیدی، ۱۴۲۳، ج۴: ۲۱۴). حضرت زهرا (س) با اعلام علنی این فرمایش نبوی، بر انحراف برخی صحابه پس از وفات ایشان تأکید ورزیدند. 3.1.مداومت بر جهاد تبیین: یکی از چالش‌های «جهاد تبیین»، عدم مداومت زمانی و مکانی آن است؛ در حالی که زندگی حضرت زهرا (س) الگویی کامل از این جهاد همیشگی بود. ایشان پس از رحلت پیامبر (ص) تا شهادت خود، هیچ فرصتی را برای بیداری مسلمانان از دست ندادند و حتی در دیدارهای کوچک (مانند عیادت عایشه دختر طلحه) با گریه و بیان حقایق، احساسات مخاطب را برمی‌انگیختند. در این دیدار، حضرت با اشاره به کینه پنهانی برخی صحابه نسبت به امام علی (ع)، فرمودند: «غاصبان خلافت از ابتدا با علی (ع) کینه داشتند و بعد از رحلت پیامبر اسلام این کینه‌ها را آشکار ساختند» (طوسی، ۱۴۱۴: ۲۰۴). این جمله نشان می‌دهد که بسیاری از صحابه در زمان حیات پیامبر نیز به جانشینی ایشان اعتقاد نداشتند و تنها منتظر فرصتی بودند تا نیات شوم خود را محقق کنند. 4.1.تبیین از راه تحریک احساسات: حضرت زهرا با تحریک احساسات مردم و جهاد از این طریق، قصد داشتند که قول و فعل پیامبر (ص) فراموش نشود. بعد از اینکه خلیفه دوم رحلت پیامبر اسلام (ص) را انکار کرد(ابن کثیر ،1409، ج5: 242) خلیفه اول در رد ادعای او گفت: «من کان یعبد محمد ص فان محمدا قد مات» هر کس محمد (ص) را پرستش می‌کرد اینک او از دنیا رفته است. صاحب کتاب الصوارم المهرقه فی نقد الصواعق المحرقه(شوشترى ، 1367: 37) ابراز می دارد که این جملۀ خلیفه اول غیر مؤدبانه است؛ زیرا از مسلمانان کسی پیامبر را معبود خود نمی‌دانست بلکه او را رسول خداوند می‌دانستند. امثال این جمله و جملات مشابهی مانند «حسبنا کتاب الله» نشان از افکاری هستند که به دنبال محو سنت نبی گرامی اسلام بودند قطعا یکی از علل گریه های روزانه و جانکاه حضرت زهرا سلام الله علیها می تواند برای خنثی سازی این نوع سخنان و افکار و یادآوری نام و سیره پیامبر برای نسلی باشد. 5.1.نگاه توحیدی داشتن : مهم ترین نکته در جهاد تبیین قربه الی الله بودن و نگاه توحیدی داشتن به مساله جهاد است، چنانکه حضرت خطبه خویش را با یاد و نام خداوند متعال شروع کردند: «الحمدلله علی ما انعم»(طبرى آملى ،1413: 111) تا به همه اعلام نمایند، با وجود این که از غصب خلافت و مساله فدک ناراحت هستند اما هرگز از علت اصلی جهاد که همان اعتلای کلمه توحید است غافل نیستند. این رویکرد توحیدی حضرت نشان‌دهنده آن است که حتی در اوج بحران و مظلومیت، هدف اصلی ایشان حفظ پیوند با خداوند و جلب رضایت الهی بود. ایشان با این کار به همه آموختند که جهاد حقیقی تنها زمانی ارزشمند است که برای خدا و در مسیر بندگی او باشد، نه برای انتقام شخصی یا منافع دنیوی. این نگاه توحیدی، جهاد تبیین را از سطح یک اعتراض اجتماعی به مرتبه‌ای والا از عبادت و تقرب الهی ارتقا می‌دهد. 6.1.عدم غفلت از مسائل اساسی در جهاد تبیین: یکی از خطرات «جهاد تبیین»، حاشیه‌سازی و غفلت از مسائل بنیادین است؛ اما سیره حضرت زهرا (س) الگویی کامل برای پرهیز از این انحراف و پایبندی به اصل اسلام ناب محمدی (ص) است. ایشان در تمام لحظات جهادی، مردم را به سفارشات پیامبر (ص) دعوت می‌کردند و دوری از آن را «خسران مبین» می‌شمردند. چنانکه در خطبه فدکیه فرمودند: «وای بر آنان که چگونه پیامبر را از راسی‌های رسالت و قواعد نبوت و جایگاه روح‌الامین دور کردند؟ آگاه باشید که این همان زیان آشکار است» (ابن طیفور، بی‌تا: ۳۲). این تاکید بر بازگشت به اصول اصیل اسلامی، نشان می‌دهد که محوریت سخنان و اقدامات حضرت همواره دین و ولایت بوده است. این رویکرد، چراغ راهی برای فعالان فرهنگی امروز است تا در هر شرایطی از اهداف اصلی جهاد تبیین و دفاع از حقیقت غافل نشوند و خود را درگیر مسائل فرعی نکنند. 2. جهاد در منزل: یکی از مهم‌ترین عرصه‌های جهاد زن در منظومه فکری اسلام، جهاد در درون خانواده و خانه است؛ جهادی خاموش ولی بسیار مؤثر که با نام حسن‌التبعّل در منابع روایی یاد شده است. پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند: «جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ»؛ یعنی جهاد زن، نیکو شوهرداری است (حر عاملی، ۱۴۰۹: ج۱۴، ص۱۱۶). این تعبیر، اهمیت بی‌بدیل نقش زن در حفظ بنیان خانواده را روشن می‌سازد. 1.2. خانواده؛ میدان جهاد زن مسلمان در مقابل الگوهای غربی که نقش خانوادگی زن را کم‌ارزش می‌شمارند، سیره حضرت زهرا (س) الگویی بی‌بدیل از تعادل میان نقش‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی ارائه می‌دهد. ایشان بدون تصدی مناصب ظاهری، بزرگ‌ترین نقش تمدنی را ایفا کردند؛ چنانکه تربیت زینب کبری (س) و حسنین (ع) را بر عهده داشتند که ستون‌های کربلا و امت اسلامی شدند (دلشاد تهرانی، ۱۳۸۹: ۲۴۵). جهاد درونی ایشان در خانه، عبادتی مستمر با صبر و اخلاص بود که همراه با محبت همسر و فرزندان و حتی مشارکت در تأمین معیشت (و گاهی گرسنگی برای سیر کردن آنان) شکل می‌گرفت. این تعادل ریشه در نظام ارزشی توحیدی داشت که اولویت را به مسائل معنوی می‌داد، اما در مواقع ضرورت، حضوری فعال در عرصه‌های اجتماعی، جهاد عملی و دفاع از ولایت داشتند. سیره ایشان نشان می‌دهد که زن مسلمان می‌تواند بدون قربانی کردن هویت خانوادگی، در هر دو عرصه سرآمد باشد. اگر تلاش‌های ایشان نبود، مسیر هدایت امت و تداوم امامت دچار اختلال می‌شد. امروز نیز این سیره بهترین الگو برای زنان معاصر است تا با حفظ تعادل، هم رضایت الهی را جلب کنند و هم نقش تمدن‌سازی خود را ایفا نمایند. 2.2. عدم توجه به مادیات در انتخاب همسر یکی از جلوه‌های جهاد حضرت زهرا (س) در زندگی خانوادگی، انتخاب آگاهانه و خداپسندانه همسر بدون توجه به مادیات بود. ایشان با وجود خواستگاران ثروتمند، امام علی (ع) را که اگرچه از نظر مالی در تنگدستی بود، اما برجسته‌ترین شخصیت پس از پیامبر (ص) در ایمان و عدالت محسوب می‌شد، برگزیدند (امینی، ۱۳۶۸: ج۲، ص۴۴۹). چنانکه وقتی پیامبر (ص) پرسیدند آیا مهریه‌ای دارید؟ امام علی (ع) صادقانه پاسخ دادند: «نه، به خدا قسم» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۱۱۹). حتی زمانی که برخی زنان مدینه او را به خاطر انتخاب همسری فقیر سرزنش کردند، حضرت کوچک‌ترین تردیدی نداشتند و تنها دغدغه‌شان همراهی با ولی خدا بود (طبرسی، ۱۳۹۰: ج۱، ص۳۱۷). پیامبر اکرم (ص) نیز با تأکید بر ارزش‌های معنوی، ایشان را دلگرم ساختند تا ازدواجی بر پایه ایمان و محبت شکل گیرد که منجر به تولد نسلی پاک شد. این رویکرد، الگویی جاودانه برای مسلمانان است تا معیارهای الهی و اخلاقی را بر مادیات مقدم بدارند و بنیان خانواده را بر اساس ارزش‌های پایدار استوار سازند. 3.2. الگوی عملی در تربیت فرزند جهاد شامل تربیت نسل مؤمن و انقلابی نیز هست. حضرت زهرا (س) امام حسن (ع)، امام حسین (ع) و حضرت زینب (س) را پرورش دادند که هر سه نقش بنیادینی در تداوم خط رسالت و امامت ایفا کردند (احمدی، ۱۳۹۶: ۶۵). این تربیت عالی تنها با حضور دائمی مادر، الگوی مستمر و شناخت روحیات فرزندان ممکن بود؛ چنانکه ایشان عبادت و علم را از کودکی در جان فرزندان نهادینه می‌کردند و امام حسن (ع) را برای یادگیری سخنان پیامبر (ص) به مسجد می‌فرستادند. همچنین حضرت با رعایت عدالت، محبت و احترام، زمینه شکوفایی استعدادهای آنان را فراهم ساختند. ثمره این تربیت، ظهور حسنین (ع) و زینب (س) در صحنه‌های بزرگ سیاسی و اجتماعی مانند عاشورا و کربلا به عنوان الگوهای مقاومت بود. بنابراین، جهاد خانگی حضرت زهرا (س) الگوی عملی است که منجر به پرورش نسلی آگاه و انقلابی می‌شود که ستون‌های حرکت‌های اسلامی مقاومت را تشکیل می‌دهند. نتیجه گیری: حضرت زهرا (س) الگوی متعالی و «الگوی سوم زن مسلمان» هستند که با بهره‌گیری از روش‌های عقلانی و احساسی، مسئولیت جهادی خود را در برابر غصب ولایت به بهترین نحو انجام دادند و نشان دادند که یک زن می‌تواند همزمان با حفظ عفت و عاطفه، نقش جهادی فعالی در دفاع از ولایت ایفا کند. فعالیت جهادی زن در این سیره، یک وظیفه شرعی است؛ پیامی مهم برای زنان امروز در جنگ نرم رسانه‌ای که نیازمند درس‌آموزی از مقاومت حضرت هستند. زندگی ایشان ثابت کرد که فعالیت‌های اجتماعی جهادی نباید با ارزش‌های اخلاقی در تضاد باشد؛ بلکه ترکیبی از عفت، شجاعت، عقلانیت و مسئولیت‌پذیری را ارائه می‌دهد.